De meesten van ons vinden eerlijkheid waarschijnlijk belangrijk en streven ernaar meestal zo eerlijk mogelijk te zijn. Maar is het niet naïef om te mikken op eerlijkheid? We zien namelijk allemaal genoeg kleine en grote voorbeelden van leugenaars of manipulators die er (voorlopig) mee wegkomen. Dit voedt het gevoel: “Eerlijkheid is leuk en aardig, maar naïef. Wie wint, speelt het spel sluw.”

Je kunt niet iedereen voortdurend misleiden

Abraham Lincoln

De volgende uitspraak wordt toegeschreven aan Abraham Lincoln, de 16^e president van de Verenigde Staten, die de slavernij afschafte:

“You can fool all the people some of the time, and some of the people all the time, but you can’t fool all the people all the time.”

De kern van deze uitspraak is dat misleiding altijd grenzen heeft. Je kunt iedereen tijdelijk misleiden, je kunt sommige mensen voortdurend blijven misleiden maar je kunt niet iedereen altijd blijven misleiden. Uiteindelijk komt de waarheid naar boven.

Het eerlijkheidsprincipe

Op basis hiervan formuleer ik het eerlijkheidsprincipe: de overtuiging dat duurzame progressie berust op transparante en oprechte communicatie over je keuzes en beweegredenen. Je dient jezelf én anderen het best door duidelijk te maken wat je doet en waarom — op een manier die voor een redelijke ander begrijpelijk is, ook als die het er niet mee eens is.

Grenzen aan het eerlijkheidsprincipe

Het eerlijkheidsprincipe is een krachtig kompas, maar geen vrijbrief voor onbegrensde openheid. Toepassing vraagt om zorgvuldigheid, contextgevoel en moreel besef. De belangrijkste grenzen:

• Geen excuus voor botheid: Eerlijkheid mag nooit worden gebruikt als rechtvaardiging voor kwetsend of tactloos gedrag. Oprechtheid vereist empathie.
• Respect voor privacy en vertrouwelijkheid: Niet alle informatie is deelbaar. Vertrouwelijke kwesties, de privacy van anderen en veiligheid gaan vóór volledige openheid.
• Timing en dosering zijn cruciaal: Een waarheid kan op het verkeerde moment of in een te grote hoeveelheid schadelijk zijn. Wijsheid ligt in timing en afstemming.
• Geen plicht tot zelfonthulling: Het principe vraagt om duidelijkheid in keuzes die anderen raken. Het verplicht je niet tot het delen van privégevoelens of twijfels die er niet toe doen.

Volmaakte eerlijkheid bestaat niet

Het eerlijkheidsprincipe betekent niet dat je altijd alles moet zeggen, maar dat je nooit misleidt. Het vraagt om een zorgvuldige balans tussen transparantie en verantwoordelijkheid.
En ook dan is eerlijkheid geen perfect systeem. Soms weten we eenvoudigweg niet wat het eerlijkste is om te doen of te zeggen. Soms realiseren we ons pas achteraf dat we minder eerlijk waren dan we dachten. Juist die bewustwording maakt deel uit van het eerlijkheidsprincipe zelf: streven naar oprechtheid, met ruimte voor leren en bijstellen.

Conclusie

Ik wil ter overweging geven dat niet streven naar eerlijkheid naïef is maar juist structurele misleiding. Het is naïef om te denken dat het op termijn loont om oneerlijkheid als strategie te gebruiken, want vertrouwen vormt de basis voor duurzame progressie.