De zelfdeterminatietheorie legt uit dat mensen zich beter voelen wanneer drie psychologische basisbehoeften worden vervuld: autonomie, competentie en verbondenheid. Minder vaak wordt bekeken wat er gebeurt als je merkt dat jouw groep in de samenleving positief of negatief wordt benaderd. Hangt dat samen met hoe jij je voelt en functioneert? Een nieuw artikel van Waterschoot et al. (2025) kijkt precies hiernaar. De hoofdlijn is dat hoe mensen de behandeling van hun groep ervaren, samenhangt met hoe goed hun eigen basisbehoeften worden vervuld en met hun welbevinden. Er is ook onderzocht of dit verband sterker is voor mensen voor wie de groepsidentiteit erg belangrijk is.

Psychologische basisbehoeften op groepsniveau

Mensen horen bij allerlei groepen, zoals religie, etniciteit, politieke richting of seksuele oriëntatie. Social identity theory beschrijft dat zo’n groep deel wordt van je identiteit. Signalen in de samenleving over “mensen zoals ik” werken dan als boodschappen over jouw plek: ze zeggen iets over je ruimte om keuzes te maken (autonomie), je kansen en mogelijkheden (competentie) en je gevoel erbij te horen (verbondenheid). Daarom kan de manier waarop je groep wordt behandeld samenhangen met hoe jij je voelt en functioneert.

De onderzoekers vertaalden dit naar drie vragen op groepsniveau: heeft mijn groep ruimte om zichzelf te uiten (groepsautonomie), heeft mijn groep middelen en mogelijkheden om doelen te halen (groepscompetentie), en wordt mijn groep opgenomen en met respect benaderd (groepsverbondenheid). Dit gaat dus niet over één-op-één contact, maar over hoe je de maatschappelijke behandeling van je groep ziet. Tegelijk blijft het individuele mechanisme hetzelfde: wanneer je basisbehoeften vaker vervuld zijn, gaat dat samen met beter functioneren en je beter voelen.

Onderzoeksopzet: studies in de VS en Australië

Er zijn twee grote vragenlijststudies gedaan: één in Australië en één in de Verenigde Staten (samen 3.687 deelnemers). Deelnemers gaven aan met welke groep zij zich identificeerden (religieus, etnisch, politiek of seksueel). Zij beoordeelden hoe hun groep wordt behandeld, hoe het met hun eigen basisbehoeften gaat en hoe zij zich voelen. Ook vulden ze in hoe belangrijk die groepsidentiteit voor hen is (identiteitscentraliteit). Via statistische analyses is bekeken of de samenhang loopt via behoeftebevrediging (mediatie) en of die samenhang sterker of zwakker wordt afhankelijk van identiteitscentraliteit (moderatie). ‘Welbevinden’ is hier opgevat als algemeen psychisch welbevinden gemeten met standaardvragenlijsten (hoe iemand zich voelt en functioneert).

Resultaten: samenhang, identiteit en context

Allereerst het vaste patroon. Wie meer positieve behandeling van de eigen groep ervaart, meldt ook meer vervulling van de eigen basisbehoeften, en dat gaat samen met meer welbevinden. Wie juist tegenwerking ziet, meldt vaker frustratie van die behoeften en lager welbevinden. Dit kwam in beide landen terug.

Identiteitscentraliteit had géén algemeen en sterk effect. In Australië werd geen duidelijk moderatie-effect gevonden. In de Verenigde Staten was het effect selectief: vooral bij seksuele en politieke identiteiten was te zien dat mensen voor wie die identiteit belangrijk is extra gevoelig waren voor hoe hun groep wordt behandeld. Bovendien gold in delen van de analyses het modererende effect van identiteitscentraliteit vooral voor de route van groepstegenwerking naar behoeftefrustratie. Deze verschillen laten zien dat context en groepstype ertoe doen.

Er waren gemiddeld ook verschillen tussen groepen. Deelnemers met een religieuze identiteit rapporteerden vaker positieve behandeling en meer welbevinden. Deelnemers uit seksuele minderheden rapporteerden vaker tegenwerking en lager welbevinden. Etnische en politieke identiteiten zaten daar meestal tussenin.

Het mechanisme: maatschappelijke signalen als spiegels

Omdat groepslidmaatschap deel is van je identiteit, fungeren maatschappelijke signalen als spiegels. Positieve signalen (“mensen zoals jij horen erbij en kunnen vooruit”) gaan samen met meer ervaren autonomie, competentie en verbondenheid. Negatieve signalen (“mensen zoals jij horen er minder bij of worden tegengewerkt”) gaan samen met meer frustratie van die behoeften. Voor wie een bepaalde groepsidentiteit heel centraal staat, kunnen zulke signalen zwaarder meewegen—maar dat bleek niet in alle contexten en niet voor alle groepen.

Beperkingen: causaliteit en generaliseerbaarheid

Een belangrijke beperking is dat de metingen op één moment zijn gedaan. We kunnen hieruit dus niet concluderen dat de groepsbehandeling het welbevinden veroorzaakt; het is ook mogelijk dat mensen die zich beter voelen, de behandeling van hun groep positiever inschatten (en omgekeerd). Om oorzaak en gevolg beter vast te stellen, zijn studies nodig die mensen door de tijd volgen of die inclusieve signalen gericht manipuleren. Daarnaast ging het om mensen die zichzelf al met een groep identificeerden, en om twee Engelstalige landen. Dat beperkt de generaliseerbaarheid naar andere groepen en contexten. Tot slot zijn brede labels als ‘etnisch’ en ‘politiek’ heterogeen: binnen zulke categorieën bestaan grote verschillen.

Kerninzichten

• Het gaat niet alleen om hoe mensen door andere personen worden behandeld, maar ook om de maatschappelijke signalen richting groepen.
• Die signalen gaan samen met hoe mensen hun eigen autonomie, competentie en verbondenheid ervaren.
• De gevoeligheid ervoor verschilt per context en groepstype. In dit onderzoek was die gevoeligheid vooral zichtbaar voor seksuele en politieke identiteiten in de VS.
• Negatieve signalen (tegenwerking, uitsluiting) leken in deze analyses zwaardere samenhang te hebben met behoeftefrustratie dan positieve signalen met behoeftebevrediging. Voorkomen van tegenwerking is dus minstens zo belangrijk als het bieden van steun. (Terzijde: dit doet me denken aan de negativiteitsbias).

De rol van context: polarisatie en beleid

Verschillen tussen Australië en de Verenigde Staten kunnen simpelweg te maken hebben met hoe fel het publieke debat is over seksuele en politieke identiteiten. In de VS is dat debat vaak zichtbaarder en harder, waardoor groepssignalen sterker binnenkomen. Daarnaast scheelt het hoe sterk wetten tegen discriminatie zijn en hoe goed ze worden gehandhaafd; waar bescherming zwak of wisselend is, ervaren mensen eerder tegenwerking. Ook speelt mee hoe zichtbaar groepen zijn in scholen, media en instellingen, bijvoorbeeld via rolmodellen. Tot slot weegt de geschiedenis mee, zoals het verleden rond ras, migratie en inheemse volken. Deze factoren bepalen welke signalen mensen opvangen en hoe sterk die samenhangen met hun dagelijkse ervaring van autonomie, competentie en verbondenheid.

Als ik het lees, denk ik aan dit soort implicaties:

• Zorg voor duidelijke en consequent gehandhaafde antidiscriminatieregels, zodat mensen weten waar ze op kunnen rekenen.
• Zorg voor goede zichtbaarheid van ondergerepresenteerde groepen in onderwijs, media en instellingen, met representatie, en passende rolmodellen.
• Kies in publiek debat voor feitelijke en respectvolle communicatie, zodat polarisatie minder snel oploopt.
• Meet regelmatig hoe groepen steun en tegenwerking ervaren en pas beleid aan wanneer de uitkomsten daartoe aanleiding geven.

Referentie: Waterschoot, J., Bradshaw, E. L., Duineveld, J., & Ryan, R. M. (2025). The link between perceived group need support and thwarting and personal wellness: The moderating role of identity centrality. Group Dynamics: Theory, Research, and Practice. Advance online publication.