Logisch redeneren vormt een belangrijke basis van goede oordeels- en besluitvorming. Of het nu gaat om nieuws, beleid of alledaagse keuzes: wie niet op argumentatie let, kan zich laten meeslepen door overtuigende maar foutieve redeneringen. Om te peilen hoe goed mensen zulke logicafouten herkennen, vulden 1856 deelnemers wereldwijd een Engelstalige quiz met veertien klassieke redeneerfouten. Gemiddeld hadden de respondenten 77% van de vragen goed. De meeste deelnemers scoorden rond de 86%, maar er was veel variatie (spreiding van 22%).

De veertien drogredenen in de quiz

Hieronder staan alle veertien drogredenen uit de quiz alfabetisch weergegeven en kort uitgelegd:

• Ad hominem: persoonlijke aanval op de spreker in plaats van op diens argument.
• Afleidingsmanoeuvre (red herring): de aandacht afleiden met irrelevante informatie.
• Beroep op autoriteit: aannemen dat iets waar is omdat een vermeende expert het zegt.
• Beroep op de natuur: “natuurlijk = goed” of “onnatuurlijk = slecht” zonder bewijs.
• Beroep op populariteit: iets is juist omdat veel mensen het vinden.
• Beroep op traditie: iets is goed omdat “we het altijd zo doen”.
• Equivocatie: halverwege het betoog de betekenis van een sleutelwoord veranderen.
• Hellend vlak (slippery slope): beweren dat één stap onvermijdelijk tot extreme gevolgen leidt.
• Overhaaste generalisatie: brede conclusie trekken op basis van te weinig gegevens.
• Post hoc ergo propter hoc: denken dat B door A komt omdat B ná A gebeurt.
• Rechtvaardige‑wereld‑denkfout: geloven dat mensen altijd krijgen wat ze verdienen.
• Stromanredenering: het standpunt van de ander verdraaien om het makkelijker aan te vallen.
• Vals dilemma: doen alsof er maar twee opties zijn terwijl er meer bestaan.
• Valse analogie: twee ongerelateerde zaken als vergelijkbaar voorstellen.

Met deze definities in het achterhoofd kijken we naar de resultaten: welke fouten herkenden deelnemers moeiteloos en waar liepen ze vast?

Fouten die bijna iedereen herkende

De hoogste scores vielen op drogredenen met een duidelijke emotionele lading die vaak in media en politiek opduiken.

• Beroep op autoriteit: 94% correct. Voorbeeld: “Mijn buurman, die arts is, zegt dat vaccins gevaarlijk zijn.”
• Ad hominem: 93% correct. Voorbeeld: “Jij gelooft klimaatwetenschappers? Ik neem jou niet serieus want jij bent zelf op een vliegvakantie geweest.”
• Hellend vlak: 92% correct. Voorbeeld: “Thuiswerken? Dan zit straks niemand meer op kantoor en sterft de binnenstad uit.”

Een mogelijke verklaring voor de hoge herkenbaarheid van deze drogredenen is dat ze sterke emoties oproepen, zoals angst of boosheid, en vaak voorkomen in media en politieke discussies. Daardoor zouden ze sneller opvallen en makkelijker te herkennen zijn.

Fouten die minder vaak herkend werden

De laagste scores zaten bij fouten die subtiel spelen met taal of inspelen op diepgewortelde intuïties.

• Equivocatie: 54% correct. Voorbeeld: “Discrimineren is strafbaar. De cateraar op het bedrijfsfeest reserveert 70% van de buffetruimte voor vegan gerechten en slechts 30% voor vlees. Met die verhouding wordt vlees systematisch benadeeld, dus de cateraar overtreedt de wet.” Bijna de helft merkte niet dat hetzelfde woord ongemerkt van betekenis verschoof. Semantische nuances glippen dus snel door de mazen.
• Beroep op de natuur: 55% correct. Voorbeeld: “Dit plantenextract is 100% natuurlijk, dus veel beter dan al die synthetische medicijnen.” De reflex “natuurlijk = goed” is psychologisch sterk: denk aan marketingkreten als “100% natuurproduct”. Dat maakt de drogreden extra hardnekkig.
• Rechtvaardige‑wereld‑denkfout: 63% correct. Voorbeeld: “Zij is werkloos omdat ze niet hard genoeg haar best doet; wie wil, kan altijd werk vinden.”. 37 % herkende niet dat uitspraken als “armoede is altijd eigen schuld” logisch mank gaan; een verlangen naar een ordelijke, rechtvaardige wereld houdt deze denkfout in stand.

Een mogelijke verklaring waarom juist deze drogredenen moeilijker te herkennen zijn, is dat ze inspelen op subtiele taalnuances (zoals equivocatie) of intuïtieve aannames die diep verankerd zitten in ons denken (zoals het idee dat ‘natuurlijk’ gelijkstaat aan ‘goed’ of dat mensen krijgen wat ze verdienen). Deze subtiele of intuïtieve aard maakt ze minder opvallend en daardoor lastiger te doorzien.

Drie manieren om je redeneerscherpte verder te trainen

Ook de minst herkende drogredenen kun je gericht aanpakken met een paar eenvoudige gewoontes en vragen.

1. Vergelijk sleutelwoorden nauwkeurig. Controleer of begrippen in premissen en conclusie nog identiek zijn; zo ontmasker je equivocatie.
2. Prik door het woord “natuurlijk”. Vraag jezelf af: “Is natuurlijk altijd veilig? Penicilline is kunstmatig maar levensreddend; arsenicum is natuurlijk maar dodelijk.”
3. Kijk naar het grotere plaatje. Merk je dat je denkt: „Hij heeft het aan zichzelf te wijten”, vraag jezelf dan af: „Zijn er misschien andere verklaringen, zoals moeilijke omstandigheden, achterstelling of gewoon pech?” Zo voorkom je de denkfout dat mensen altijd volledig verantwoordelijk zijn voor wat hen overkomt.

Waarom dit ertoe doet

Wie deze valkuilen leert herkennen, wapent zich niet alleen tegen drogredenen van anderen; je wordt ook weerbaarder tegen je eigen denkfouten, vooral in emotioneel geladen discussies. Helder redeneren helpt betere beslissingen nemen in nieuws, beleid en dagelijkse gesprekken.

Lees ook:

• Foute logica: Herken jij deze vaak voorkomende redeneerfouten?
• Logica: belangrijker dan we soms denken
• Cognitieve fouten en effecten