Professionals die hun werk goed willen doen, denken geregeld na over hun onzekerheden. Ze vragen zich bijvoorbeeld af of hun aanpak wel de juiste is, of ze voldoende impact hebben, en hoe ze beter kunnen worden. Zulke onzekerheden zijn heel normaal – en zelfs waardevol – mits ze op het juiste moment worden verkend. Want wie zijn onzekerheden op het verkeerde moment uitspreekt, kan daarmee onbedoeld schade doen. In dit artikel zet ik uiteen wanneer onzekerheidsuitingen functioneel zijn en wanneer je ze beter achterwege kunt laten.

Drie fasen: voorbereiding, uitvoering en reflectie

Je kunt professioneel handelen grofweg opdelen in drie fasen: voorbereiding, uitvoering en reflectie.

• De voorbereiding en reflectie samen vormen wat je de leerzone kunt noemen: momenten waarin je bewust stilstaat bij wat je doet, wat je lastig vindt, en waar je jezelf in wilt ontwikkelen.
• De uitvoering daarentegen is de presteerzone: het moment waarop je aan de slag gaat, bijvoorbeeld in een gesprek, een presentatie of een handeling richting je doelgroep. Daar is de ruimte voor twijfel vaak kleiner.

Het basisidee: hou je onzekerheden in de leerzone

Het loont om je onzekerheden vooral in de leerzone te verkennen. Daar kun je ze productief maken: je trekt er lessen uit, bereidt je voor, overlegt eventueel met collega’s en maakt keuzes over hoe je wilt handelen.

Maar in de presteerzone werkt een openlijke onzekerheidsuiting vaak minder goed. Je gesprekspartner, leerling of klant kan daardoor aan je deskundigheid gaan twijfelen of zich verantwoordelijk gaan voelen voor jouw welbevinden. Ook kun je onbedoeld het vertrouwen verstoren dat jij juist probeert op te bouwen.

Twee psychologische mechanismen

Dat laatste is te verklaren vanuit twee bekende psychologische verschijnselen:

1. De illusie van transparantie: mensen overschatten vaak in hoeverre hun onzekerheid zichtbaar is voor anderen. Waar jij misschien denkt dat je aarzeling of ongemak van je gezicht af te lezen is, merkt de ander er in werkelijkheid vaak weinig van. Door het expliciet te benoemen, vestig je juist de aandacht erop.
2. Probleeminductie: door onzekerheid te benoemen, wek je soms het idee dat er een probleem is, terwijl dat voor de ander nog helemaal niet het geval was. Je creëert dan eerder verwarring of onnodige zorg dan helderheid.

Voorbeelden van ongelukkig getimede onzekerheidsuitingen

Hier zijn enkele voorbeelden van onzekerheidsuitingen die ik tegenkwam in de praktijk en die naar mijn idee niet goed werkten.

Wanneer kan het wel?

Er zijn ook situaties waarin een bewust gekozen onzekerheidsuiting in de presteerzone functioneel kan zijn. Denk aan situaties waarin je wilt benadrukken dat je de oplossing samen zoekt, of waarin authenticiteit en openheid centraal staan. Vaak gaat het hierbij om slecht gestructureerde problemen: vraagstukken zonder bekende duidelijke oplossing, met tegenstrijdige belangen of onvoorspelbare uitkomsten.

Bijvoorbeeld: “Ik weet ook nog niet precies hoe dit gaat uitpakken, maar ik wil het graag met jullie uitzoeken.” In zulke gevallen draagt het benoemen van onzekerheid juist bij aan vertrouwen, omdat het laat zien dat je eerlijk bent, verantwoordelijkheid neemt, en openstaat voor samenwerking. Kies in zulke gevallen bewust je woorden en wees helder over je intentie.

Samengevat

Wil je zorgvuldig omgaan met onzekerheidsuitingen in je werk? Dan zijn dit vier dingen om op te letten:

1. Verken je onzekerheden bewust in de leerzone (voorbereiding en reflectie).
2. Wees je bewust van de illusie van transparantie en voorkom onbedoelde probleeminductie.
3. Wees terughoudend met onzekerheidsuitingen in de presteerzone, waar duidelijkheid en vertrouwen vaak belangrijker zijn dan het delen van twijfel of ongemak.
4. Maak alleen ruimte voor onzekerheidsuitingen in de presteerzone als die functioneel zijn—bijvoorbeeld bij slecht gestructureerde problemen—en formuleer ze dan bewust en zorgvuldig.

Door onzekerheidsuitingen op het juiste moment in te zetten, bescherm je zowel je professionele uitstraling als de kwaliteit van je contact met de ander.