“Er zijn geen twee woorden in de Engelse taal schadelijker dan good job.” Met deze cynische uitspraak van de muziekdocent uit de film Whiplash openen psychologen Nils Jostmann en Eddie Brummelman (Universiteit van Amsterdam) hun nieuwe artikel Can delaying positive feedback prevent performance drops? Hoewel de meeste managers en docenten het positiever bedoelen, leggen de onderzoekers een pijnlijk mechanisme bloot: een compliment kan prestaties direct ondermijnen. Gelukkig is er een oplossing.

Wisselende effecten van complimenten

Eerder onderzoek naar feedback leverde vaak tegenstrijdige resultaten op. Soms geeft een compliment vleugels, maar vaak zorgt het voor coasting (het gas terugnemen). Dit fenomeen treedt op wanneer mensen hun inspanning terugschroeven omdat ze denken dat het doel al binnen handbereik is. Als je hoort dat je het geweldig doet, voelt de buit binnen. Je wordt minder scherp en minder zorgvuldig. Jostmann en Brummelman onderzochten in drie studies of dit effect te voorkomen is door simpelweg het moment van feedback te verschuiven. Hun conclusie: het gaat niet om wat je zegt, maar wanneer je het zegt.

Van evalueren naar voorbereiden

De onderzoekers baseren zich op de zogeheten fasetheorie van doelgericht handelen. Die stelt dat we bij het uitvoeren van taken constant schakelen tussen twee mindsets:

1. De evaluatiefase: Direct na een taak blikken we terug (“Hoe ging het?”). Een compliment wordt hier verwerkt als een signaal van voltooiing. Het gevolg: we leunen achterover.

2. De voorbereidingsfase: Vlak voor de volgende taak kijken we vooruit (“Wat ga ik nu doen?”). In deze fase schermt het brein zich af voor afleiding en focust het op de uitvoering.

De centrale hypothese van de auteurs: een compliment in die tweede fase leidt niet tot verslapping, maar fungeert juist als een energiek startschot voor de volgende actie.

De experimenten: Timing is cruciaal

De auteurs toetsten dit in drie experimenten met in totaal 395 deelnemers. Deelnemers voerden repetitieve rekentaken uit waarbij zowel snelheid als nauwkeurigheid cruciaal waren. De feedback (“Good job!”, “Well done!” of een neutraal symbool) werd ofwel direct na de taak gegeven (directe timing), ofwel pas nadat de volgende taak al was aangekondigd (uitgestelde timing). De resultaten waren helder:

• Directe lof werkt averechts: Kregen deelnemers het compliment meteen na de taak? Dan daalde hun nauwkeurigheid in de volgende ronde. Ze werden slordiger, een klassiek teken van coasting.

• Uitstel loont: Werd het compliment pas gegeven nadat de volgende taak was aangekondigd? Dan verdween de prestatiedip. Sterker nog: in Studie 1 – en in Studie 2 wanneer de volgende taak duidelijk was aangekondigd – werden deelnemers na uitgestelde feedback sneller én nauwkeuriger.

Wachten alleen is niet genoeg

In Studie 2 brachten de onderzoekers een belangrijke nuancering aan. Het gaat niet puur om het verstrijken van tijd, maar om de mentale modus van de ontvanger. Ze manipuleerden de aankondiging van de volgende taak: soms was die vaag (“er komt zo een nieuwe taak”), soms concreet. Wat bleek? Uitstel van feedback werkte alleen als de deelnemer al wist wat de volgende taak was en zich mentaal aan het voorbereiden was. Was de aankondiging vaag? Dan leidde zelfs het uitgestelde compliment alsnog tot slechtere prestaties. De ontvanger moet dus echt ‘in de startblokken’ staan.

Het mechanisme: Een algemeen startschot

Waarom werkt dat uitgestelde compliment zo goed? In Studie 3 keken de onderzoekers of het compliment zorgde voor meer toewijding aan het rekenen, of dat het werkte als een algemene energie-impuls (start signal). Ze voegden een saaie neventaak toe (een woordzoeker). Wat bleek? Een uitgesteld compliment over de rekentaak zorgde er niet alleen voor dat mensen sneller gingen rekenen zonder minder nauwkeurig te worden, maar ook dat ze beter presteerden op de woordzoeker als die toevallig als eerste volgde. Dit suggereert dat uitgestelde positieve feedback werkt als een algemeen startsein. Het geeft een energiestoot die ten goede komt aan de actie die op dat moment klaarstaat, ongeacht welke taak dat is.

Kleine kanttekening

Hoewel de patronen robuust waren, vonden de studies plaats in een laboratorium met specifieke taken en grotendeels westerse deelnemers. Of het effect bij complexe, creatieve projecten precies hetzelfde werkt, moet vervolgonderzoek uitwijzen. Toch is het basisprincipe helder.

Conclusie voor de praktijk

Uit de exit-interviews bleek dat deelnemers dit mechanisme zelf niet doorhadden. Slechts 4,1% dacht dat uitgestelde feedback het meest motiverend was; de meerderheid gaf de voorkeur aan directe complimentjes. Onze intuïtie zit er dus naast.

► Voor leraren, leidinggevenden en coaches is de les concreet. De angst dat een compliment leidt tot gas terugnemen is terecht, maar alleen als de timing verkeerd is. Wie wil dat een compliment motiveert, moet het niet geven als afsluiting van het verleden (“Dat heb je goed gedaan, klaar”), maar als brandstof voor de toekomst. Wacht tot de persoon de pen weer oppakt voor de volgende opgave en geef dan pas je feedback. Dan wordt “Goed gedaan” geen signaal om te stoppen, maar een aanmoediging om door te gaan.

Bron: Jostmann, N. B., & Brummelman, E. (2025). Can delaying positive feedback prevent performance drops? An action control perspective on coasting. Motivation Science. Advance online publication. https://doi.org/10.1037/mot0000416