Positieve emoties lijken vaak samen te gaan met creativiteit. Veel mensen herkennen dat intuïtief: een prettige sfeer kan het denken openen. Onderzoek ondersteunt dit beeld regelmatig, maar laat ook een belangrijke nuance zien. Positieve emoties kunnen het denken verbreden, maar ze kunnen het ook vernauwen. Dat hangt vooral af van de mate waarin de positieve ervaring doelgericht en urgent aanvoelt, en van de fase van het creatieve proces. In mijn eerdere artikel Positieve emoties en creativiteit: de rol van motivationele intensiteit en creatieve fase heb ik die nuance uitgewerkt. Ik beschreef daar hoe positieve ervaringen kunnen verschillen in motivationele intensiteit. Positieve ervaringen met een lage intensiteit (zoals tevredenheid of een open verlangen) verbreden de aandacht. Positieve ervaringen met een hoge intensiteit (zoals vastberadenheid of gretigheid) vernauwen de aandacht juist. In dit artikel laat ik zien wat deze kennis zegt over twee veelgebruikte progressiegerichte technieken: het bespreken van bereikte betekenisvolle progressie en de cirkeltechniek.

Wat onderzoek in hoofdlijnen suggereert

Voordat ik inzoom op de technieken, vat ik eerst kort samen wat het onderzoek zegt. Er is een duidelijk patroon:

1. Verkennen vraagt verbreding van de aandacht: Voor het genereren van ideeën en het zien van nieuwe verbanden heb je een open blik nodig. Dit wordt ondersteund door positieve emoties met een lage motivationele intensiteit.
2. Uitwerken vraagt vernauwing van de aandacht: Voor het plannen en realiseren van stappen heb je focus nodig. Dit wordt ondersteund door positieve emoties met een hoge motivationele intensiteit.

Technieken werken het beste als ze de emotionele toestand oproepen die past bij de taak van dat moment.

1. Effecten van het bespreken van bereikte betekenisvolle progressie

We beginnen onze sessies vaak met een korte introductie-oefening waar mensen in duo’s kunnen praten over betekenisvolle progressie die zij de afgelopen tijd hebben geboekt. Een dergelijk gesprek over bereikte betekenisvolle progressie is een vaak krachtige interventie. Mensen kijken terug op wat al is gelukt en betekenisvol voor hen was. Dit roept vaak positieve emoties op zoals tevredenheid, trots of opluchting. Omdat het gesprek draait om wat al is afgerond, is er op dat moment geen druk om iets te presteren of te halen. De motivationele intensiteit is laag. Het effect is daarom een verbreding van de aandacht. Mensen zien meer invalshoeken en leggen sneller nieuwe verbindingen tussen hun eigen handelen en het resultaat. Dit ondersteunt verkennende creativiteit: mensen zien ineens patronen in wat werkt en krijgen ideeën over hoe ze die successen elders kunnen benutten.

2. Effecten van het gebruiken van de cirkeltechniek

De cirkeltechniek is een mooi voorbeeld van hoe je deze psychologische inzichten kunt structureren. De techniek begeleidt deelnemers namelijk stap voor stap van divergeren (breed kijken) naar convergeren (focussen). De techniek helpt daardoor om doorgaans de juiste emotionele intensiteit op te roepen voor de fase waarin men zit.

• Stap 1: Onderwerp kiezen en afbakenen. In de eerste stap kiest iemand een onderwerp en bakent dit af. Dit zorgt vaak voor opluchting en overzicht: een groot of vaag thema wordt hanteerbaar gemaakt. Deze helderheid zorgt voor een verbreding van de aandacht. Doordat de druk van de ketel gaat, ontstaat er ruimte om het onderwerp rustig en van meerdere kanten te bekijken.
• Stap 2: Bereikte progressie inventariseren (Binnencirkel). Deelnemers noteren wat er al bereikt is in de binnencirkel. Dit roept, net als bij het gesprek over al bereikte progressie, gevoelens op van erkenning, tevredenheid en een gevoel van competentie. We kijken naar wat er al is. Het effect is verbreding. Deelnemers zien patronen en hulpbronnen die ze eerder over het hoofd zagen. Dit legt de creatieve basis voor de volgende stap.
• Stap 3: Verdere gewenste progressie formuleren (Buitencirkel). In deze stap formuleren deelnemers wat ze nog willen bereiken. Cruciaal bij de cirkeltechniek is dat dit gebeurt in positieve termen. Deelnemers schrijven vaak meerdere briefjes. Dit is een fase van wensen en verkennen (“Het zou mooi zijn als…”). De sfeer is uitnodigend. Er is vaak volop positieve energie, maar omdat de focus nog niet op één specifieke stap ligt, blijft de motivationele intensiteit laag. Dit zorgt voor verbreding en divergeren. Er worden veel opties en varianten bedacht. Deelnemers genereren een rijk beeld van de gewenste toekomst zonder dat ze zich nog vastpinnen op directe actie.
• Stap 4: Volgende stap kiezen en plannen. Hier vindt de omslag plaats. De deelnemer kiest uit al die mogelijkheden één stapje om morgen mee te beginnen. Op dit moment verandert de psychologische toestand. Het vrijblijvende verkennen maakt plaats voor een concreet voornemen. Dit roept een gevoel van vastberadenheid, gretigheid of vertrouwen op. De motivationele intensiteit gaat omhoog (“Dit ga ik doen!”). Het gevolg is een functionele vernauwing van de aandacht. De creativiteit verschuift van ideeën genereren naar uitwerken: hoe ga ik dit precies doen en hoe overwin ik obstakels? De techniek helpt dus om eerst breed te kijken (stap 1-3) om daarna met focus toe te slaan (stap 4).

Overzicht van de verwachte effecten

Onderstaande tabel vat samen hoe de verschillende stappen inspelen op aandacht en creativiteit.

Afsluitend

De kracht van technieken als het bespreken van bereikte progressie en de cirkeltechniek zit niet alleen in de inhoud, maar ook in de sturing van onze aandacht. Ze helpen ons om op het juiste moment in de juiste stand te staan.

Bij de cirkeltechniek is die volgorde belangrijk. Door in stap 1, 2 en 3 de aandacht te verbreden, zorgen we voor een rijke voedingsbodem aan ideeën en positiviteit. Pas in stap 4 schakelen we over naar de focus die nodig is voor actie. Wie deze dynamiek begrijpt, snapt waarom het zo belangrijk is om stap 3 (het breed verkennen) niet af te raffelen, en in stap 4 (het kiezen) juist wel concreet te worden. Zo maken we optimaal gebruik van hoe ons brein werkt.